OP BEZOEK IN WENEN (deel 2)
Tijdens de 14e eeuw, in de nasleep van plagen en ziektes waar de Joden onterecht van beschuldigd werden, had het Europese Jodendom zwaar te lijden van anti-Joodse sentimenten. Ook de Joden van Wenen waren aan een golf van vervolging onderhevig. Extra wreed was de anti-Joodse uitbarsting in het midden van de 14de eeuw, toen Wenen door de Zwarte Dood geteisterd werd ( 1348-9 ). De Joden werden ervan beschuldigd dat zij de waterbronnen en rivieren vergiftigd zouden hebben! Woedende bendes vielen de Joodse wijken op beestachtige wijze aan, waarbij zij Joodse levens en eigendommen vermoordden, beroofden en vernietigden. In 1370 waren de Joden van Wenen tenslotte van al hun bezittingen beroofd en de stad uitgedreven. Maar, hun verbanning duurde niet erg lang. De edellieden hadden inkomsten nodig. Deze inkomsten kregen zij door de Joden belastingen op te leggen. Zo mochten de Joden geleidelijk aan weer naar Wenen terugkeren.
Een halve eeuw later hadden de Joden zich weer zo goed in de Oostenrijkse hoofdstad gevestigd, dat de jaloezie van de Christelijke marktkooplui en handelaren opnieuw gewekt werd. In 1421 liet Hertog Albrecht zich door de burgers van Wenen overhalen om drastische maatregelen tegen de Joden te nemen. Dit keer was het voorwendsel een beschuldiging dat de Joden een misdaad tegen de kerk en de oprichter van de Christelijke religie hadden begaan. De Joodse wijk werd aangevallen en geplunderd. Wat niet vernietigd was werd overgegeven aan de Kerk en de kloosters. De Joden werden verbannen uit de stad.Dit keer duurde het bijna een eeuw voor het de Joden opnieuw werd toegestaan zich in Wenen te vestigen. In 1512 kunnen we slechts twaalf families terugvinden die daar toen woonden. Daarna nam de groei van Joden in Wenen snel toe. Helaas herhaalde de geschiedenis zich. De bloei van de Joodse gemeente leidde tot nieuwe beperkingen en vernederingen. Zoals het voorschrift dat de Joden van Wenen een speciale penning moesten dragen om te laten zien dat zij Joden waren. In 1554 kwam een nieuw bevel om de Joden uit Wenen en het zuiden van Oostenrijk te verdrijven. De Joden slaagden erin om dit wrede decreet een paar jaren uit te stellen, maar uiteindelijk werd het in 1575 uitgevoerd.
Het duurde niet lang voordat de regerende edelen de economische schade aan de stad en hun persoonlijk verlies aan inkomsten uit belastingheffing realiseerden en daarom stonden zij enkele Joden toe om terug te keren. Omdat hun lot toch overal min of meer hetzelfde was en zij geen betere plaats hadden om naartoe te gaan, keerde een aantal Joden terug. Zelfs leek het enige tijd alsof hun situatie een beetje veiliger was geworden. Ferdinand de II nam hen onder de bescherming van de Kroon en dreigde iedereen die de Joden zou aanvallen of hun eigendom te vernietigen, te straffen. Om de Joden van Wenen een betere bescherming te geven werd hen in één van de buitenliggende districten van de stad, een speciaal gebied toegewezen om in te wonen. Het betrof een deel van een eiland in de Donau, dat door middel van een ophaalbrug met de stad verbonden was.
Na verloop van tijd, opnieuw onder de voortdurende druk van de burgers van Wenen die bang waren voor de Joodse concurrentie, werd in 1637 een bevel uitgevaardigd om de Joden uit Wenen te verdrijven. Slechts door betaling van een grote som losgeld konden de Joden dit gevaar afwenden.Kort daarna kregen de Joden van Polen en andere Oost-Europese gemeenschappen een zware klap te verduren. In 1648-9 -in de Joodse geschiedenis bekend als de ramp van de jaren 5408-9-, liet Bogdan Chmielnicki, de leider van de Kozakken, een spoor van vernietiging achter onder de bloeiende Joodse gemeenschappen van de Oekraïne tot de Baltische zee. De bloedbaden van Chmielnicki werden gevolgd door de invasie van de Zweden en de verwoestingen van de oorlog. Ten gevolge daarvan kwam een flink aantal joodse vluchtelingen naar Wenen. Deze immigranten hielpen niet alleen bij de materiële opbouw van de Joodse gemeenschap daar, maar zij bleken ook van groot belang te zijn bij de opbouw van het spirituele leven. Onder hen bevonden zich rabbijnen en leraren die de Tora studie en het onderwijs stimuleerden. De meest beroemde onder hen was Rabbi Jomtov Lippman Heller, auteur van “Tosfos Jomtov”, een populair commentaar op de Misjna. Hij werd de Opperrabbijn van Joodse gemeenschap van Wenen en haar omliggende gemeenten.
In de tweede helft van de zeventiende eeuw keerde opnieuw het tij voor de Oostenrijkse Joden. Koning Leopold I gaf toe aan de invloed van de Christelijke kerk en burgers die zich hard maakten voor de verwijdering van de Joden uit Oostenrijk. Na verscheidene rellen en valse beschuldigingen aan het adres van de Joden van Wenen, waaronder de beschuldiging van moord op een Christen vrouw en de beschuldiging dat de Joden de Zweedse vijand zouden helpen, vaardigde de koning een bevel tot verbanning uit. Dit bevel ging per 1 augustus 1670 in. Alle pogingen om dit bevel in te laten trekken faalden en opnieuw werden de Joden van Wenen en het zuiden van Oostenrijk uit hun huizen verdreven. De sjoel werd tot een kerk gemaakt, de Leopold Kirche genoemd, naar de koning. Deze kerk heet nu nog steeds zo. De Joodse instituten en gebouwen werden eigendom van de Kerk. Alleen de Joodse begraafplaats bleef, uiteraard na betaling van een grote som geld, onder bescherming van de stad.Zoals te voorzien had de verdrijving van de Joden een slecht effect op de economie van het land. De burgers van Wenen die beloofd hadden de belastingen te betalen die vroeger door de Joden betaald werden, konden nauwelijks hun eigen belasting betalen. En dus werd het al vijf jaren na hun verbanning verschillende Joodse families opnieuw toegestaan om zich in Wenen te vestigen.
Het aantal Joden dat naar Wenen terugkeerde groeide gestaag. Joodse martkooplui werden in het bijzonder verwelkomd door de edelen en twee beroemde bankiers, Sjimsjon Wertheimer en Schmo’eel Oppenheimer werden in 1684 tot bankiers van het Hof benoemd. Tegen 1753 waren er 700 Joden in Wenen. Toch bleven vele beperkingen tegen de Joden van kracht en deze werden zelfs strenger tijdens het bewind van keizerin Maria Theresa en keizer Jozef de II. In 1782 keerde het tij zich ten goede toen het Edict van Verdraagzaamheid werd uitgevaardigd. Sindsdien moesten de Joden getolereerd worden, maar zij mochten geen synagoges bouwen. De Joden van Wenen mochten overal in de stad wonen, maar buitenlandse Joden mochten er alleen tijdelijk blijven zodat de groei van de Joodse gemeenschap in balans gehouden werd. Het duurde tot 1823 voor de Joden van Wenen een synagoge mochten bouwen; een “betstube” (gebedsruimte) was al twaalf jaar eerder toegestaan.
In 1849 kregen de Joden gelijke rechten op grond van de grondwet, wat twee jaren later weer ongedaan gemaakt werd. In 1860 kregen de Joden eindelijk burgerlijke vrijheden. Maar de de anti-Joodse gevoelens bleven aanhouden en dreigden de Joodse situatie in Wenen en Oostenrijk in gevaar te brengen.Na de “emancipatie-gelijkstelling” van de Joden van Oostenrijk begon de Joodse gemeente van Wenen snel te groeien door de komst van Joden uit Bohemen, Hongarije, Galicië, Polen en Rusland. De Joodse gemeente van Wenen bloeide economisch en cultureel. Voordat Nazi Duitsland Oostenrijk in 1938 inlijfde, waren er zeven grote gemeentelijke sjoels in Wenen, twaalf onafhankelijke orthodoxe sjoels en ook nog dertig orthodoxe sjoels van allerlei soort: Chassidisch, Sefardisch, Asjkenazisch enz. Het was een van de meest vooraanstaande gemeentes in Europa en haar bijdrage aan handel, medicijnen, wetenschap en dergelijke was ongeëvenaard.Toen de Nazi´s in 1938 Wenen binnen marcheerden, vernietigden zij snel alles wat de Joden in eeuwen hadden opgebouwd. Het merendeel van de Joden werd gedeporteerd naar de vernietigingskampen en deelden het lot van de zes Miljoen Joden van Europa die door de Nazi´s zonder genade omgebracht zijn.
Na het einde van de Tweede Wereldoorlog, keerden sommige Joden weer terug. In 1952 waren er ongeveer 9000 Joden in Wenen ( vergeleken met 175.000 in 1934). Veel Joodse vluchtelingen trokken via Wenen naar Israel of het vrije Westen. Slechts weinige bleven.De nieuw opgebouwde Joodse gemeenschap in Wenen is in aantal ongeveer gelijk gebleven. Religieuze scholen, sjoels, een kosjere keuken en andere instituten zijn opgericht, maar alles wat daar nu is, is slechts een schaduw van de vroegere glorie van de Joodse gemeente van Wenen.
Het artikel is herdrukt van Talks & Tales Nederland. Het is verboden om het artikel te publiceren of vermenigvuldigen zonder toelating van Talks & Tales, Nederland. Voor een abonnement of meer informatie gelieve onze website te raadplegen: www.synagoguemaastricht.com/talksandtales